In Duitsland sterft filosoof Jürgen Habermas. Hij werd 96 en was actief binnen de bij links populaire denkstroming ‘Kritische Theorie’. Hij riep op tot redelijkheid in een per definitie onredelijke wereld. Daar is niet veel moed voor nodig. Hij verdedigde ‘redelijke accommodatie’ voor minderheden, een nobel concept dat tot een aantal ongewenste nevenverschijnselen leidde. Ik heb nooit iets van hem gelezen. Van zijn intellectuele tegenstander Peter Sloterdijk, las ik best veel en die verklaarde in 1999 in een open brief aan Habermas dat de Kritische Theorie dood was:

‘Ach, beste Habermas, het is voorbij. De Kritische Theorie is op 2 september jl. gestorven. Ze was al geruime tijd bedlegerig, de kribbige, oude dame, nu is ze van ons heengegaan.’

Sloterdijk

Die brief werd later gebundeld in het boekje Regels voor het mensenpark (1999), uitgegeven door Uitgeverij Boom met die bijzondere cover van Mieke Gerritzen.

Ik vrees dat de toekomst niet mild zal zijn voor de intellectuele erfenis van Habermas.

Systeemfilosoof

Het probleem met Habermas is dat hij zo ongeïnspireerd is. Ik ben op zoek naar een gedenkwaardig citaat van hem, en kan er helaas geen vinden, schrijf ik bij Stefan Hertmans, die de Duitser veel lof toezwaait maar toch de Sloterdijk-affaire vermeldt, wat Maurice van Turnhout en Marc Reynebeau in hun necrologieën in De Morgen en in De Standaard verzuimen. Je kan Habermas maar moeilijk begrijpen zonder die Sloterdijk-affaire. Habermas staat symbool voor de Gutmensch waar lastpakken zoals Sloterdijk graag kanttekeningen bijzetten.

Hertmans antwoordt dat Habermas een ‘een systeemfilosoof’ is, ‘geen journalistiek filosoof als Sloterdijk’. Ik vind dat Sloterdijk tekort doen maar ga er niet op in. Ik zeg wel dit:

‘Ja, idd, maar Kant, ook zo’n saaie systeemfilosoof heeft op z’n minst nog slimme dingen gezegd als “van het kromme hout dat de mens is, valt niks recht te maken” en mooie woorden als “twee dingen vervullen het gemoed met steeds nieuwe en toenemende bewondering en ontzag … de sterrenhemel boven mij en de morele wet in mij”. Voor de rest is Habermas inderdaad als Kant, hij schrijft niet over mensen maar over abstracties die model moeten staan voor mensen. Ach ja, systeemdenkers en ik, het wordt nooit wat. Kierkegaard zei erover: “In verhouding tot hun systemen zijn de meeste systematische denkers als een man die een enorm kasteel bouwt en in een hutje in de buurt ervan gaat wonen”.’

Habermas boeide niet. Sloterdijk boeit. De gespletenheid tussen het saaie en het boeiende plaagt me voortdurend. Rorty (1931 – 2007) beschreef dat schisma treffend in “Trotsky en de wilde orchideeën” uit 1992 waarin hij zijn innerlijke wereldverbeteraar wilde verzoenen met zijn innerlijke estheet.

Lastpakken

De dag erop ga ik naar de bibliotheek want Hertmans vermeldde dat hij in zijn essayverzameling Het putje van Milete een stuk aan de Sloterdijk-affaire heeft gewijd. Het is een goed stuk en bovendien zet het – zeer verhelderend  – Sloterdijk in een rijtje met gelijkaardige ‘luizen in de pels’ zoals Martin Walser, Botho Strauß en Peter Handke. Ik hou van lastpakken.

Uiteindelijk zal ik toch nog iets leuks bij Habermas aantreffen in een bespreking uit 1982 van De dialectiek van de verlichting (1944) waar hij andere lastpakken in de schijnwerper zet. Ik vond dat document door de Markies de Sade-test uit te voeren. Die test bestaat eruit de naam van de onderzochte in Google te combineren met de naam Marquis de Sade. Tussen aanhalingstekens wat Google letterlijk laat zoeken. De redenering erachter is dat Marquis de Sade de aarts-lastpak van de geschiedenis is, wat dat betreft de erfgenaam van Diogenes en dat alles wat in relatie tot de Markies opduikt betekenisvoller is dan willekeurige geschriften.

Niet alleen wordt in dat stuk De Sade vermeld maar ook andere donkere en nihilistische schrijvers van de verlichting en het bourgeois-tijdperk zoals Nietzsche, Machiavelli, Hobbes en Mandeville, figuren waar Horkheimer gefascineerd door was, ‘zelf onder de invloed van Schopenhauer.’

Hooggestemde humanisten

Ook allemaal lastpakken natuurlijk en ik besef maar al te goed dat een wereld met énkel lastpakken geen wenswereld is. Het leven is een schouwtoneel en elk speelt zijn part en deel. Een wereld met alleen maar Sloterdijks zonder ‘hooggestemde humanisten’ (Hertmans over Habermas), zou dat wenselijk zijn? Ik heb vaak een hekel aan de PVDA maar in zekere zin ben ik toch blij dat ze er zijn, wie anders neemt het op voor de armsten der armsten nu Daens er niet meer is?

Ik vermeld dat allemaal aan de doodgraver van dienst die maar met een half oor luistert. Ik neem het hem niet kwalijk, hij moet zo dadelijk voor de hooggestemde humanisten, ze zijn met velen komen opdagen, een mooie lofrede afsteken, deze woorden helpen hem niet.

Maar toch mooi dat ik nog iets van je kan leren en rust zacht Jürgen.